Nazwy nut - litery, solmizacja, H i B w Polsce

Zanim zaczniesz mówić o gamach, akordach czy tonacjach, potrzebujesz nazw dla dźwięków. Kłopot w tym, że w różnych krajach ten sam dźwięk nazywa się inaczej: to, co Anglik nazywa B, Polak nazywa H, a Włoch si. Ta lekcja wyjaśnia wszystkie popularne systemy, działanie krzyżyków i bemoli oraz to, jak dokładnie określić, w której oktawie leży dźwięk.

Siedem nazw literowych

Muzyka zachodnia używa siedmiu nazw dźwięków, które powtarzają się w kółko: A H C D E F G. Po G zaczynasz znów od A. Na pianinie to białe klawisze.

Większość teorii zaczyna od C, a nie od A, ponieważ gama C-dur używa dokładnie tych siedmiu dźwięków bez krzyżyków i bemoli: C D E F G A H C.

Ósmy dźwięk, w którym nazwa się powtarza, to oktawa. Dwa dźwięki oddalone o oktawę brzmią jak "ten sam dźwięk, wyżej lub niżej", ponieważ wyższy drga dokładnie dwa razy szybciej.

A3 i A4: ta sama nazwa dźwięku, oktawa różnicy

Krzyżyki, bemole i czarne klawisze

Między większością sąsiednich liter jest jeszcze jeden dźwięk: czarne klawisze na pianinie. Odległość od jednego klawisza do następnego (białego lub czarnego) to półton. Dwa półtony tworzą cały ton.

• Krzyżyk (#) podwyższa dźwięk o jeden półton: Cis jest półtonu powyżej C.
• Bemol (b) obniża dźwięk o jeden półton: Des jest półtonu poniżej D.
• Kasownik znosi poprzedni krzyżyk lub bemol.

Są dwa miejsca bez czarnego klawisza między białymi: E–F i H–C. Te pary dzieli tylko półton. Wszędzie indziej sąsiednie litery dzieli cały ton.

Pełny zestaw dwunastu różnych dźwięków w oktawie (gama chromatyczna) wygląda więc tak:

C – Cis/Des – D – Dis/Es – E – F – Fis/Ges – G – Gis/As – A – Ais/B – H – C

Gama chromatyczna od C4 do C5

Dźwięki enharmoniczne

Cis i Des to ten sam klawisz na pianinie i ten sam próg na gitarze. Dwie nazwy tego samego dźwięku nazywamy równoważnikami enharmonicznymi. To, której użyjesz, zależy od tonacji i akordu. W tonacji E-dur dźwięk nazywa się Dis, ponieważ gama potrzebuje po jednej literze (E Fis Gis A H Cis Dis). W tonacji Es-dur ten sam dźwięk nazywa się Es.

Enharmonia zdarza się także na białych klawiszach:

• Eis = F, a Fes = E
• His = C, a Ces = H

Są też podwójne krzyżyki (zapisywane jako x, podwyższają o dwa półtony) i podwójne bemole (bb, obniżają o dwa). Fisis brzmi jak G, a Heses (podwójnie obniżone H) brzmi jak A. Wyglądają dziwnie, ale zachowują poprawny wzór liter w gamach i akordach, na przykład w gis-moll harmonicznej, której siódmym dźwiękiem jest Fisis.

Solmizacja: do re mi

W większości świata dźwięki nazywa się sylabami zamiast liter. Są dwa bardzo różne sposoby ich używania.

Do stałe

W do stałym każda sylaba oznacza stałą wysokość, dokładnie jak nazwa literowa: do = C, re = D, mi = E, fa = F, sol = G, la = A, si = H. To standardowy system nazywania dźwięków we Włoszech, Hiszpanii, Francji, Portugalii, Ameryce Łacińskiej, Rosji i wielu innych krajach. Gitarzysta w Madrycie mówi "do mayor" na C-dur, a pianista w Paryżu "sol dièse" na Gis. W Polsce solmizacja stała bywa używana w szkołach muzycznych i chórach, choć na co dzień dominują nazwy literowe.

Do ruchome

W do ruchomym, używanym w kształceniu słuchu w krajach anglojęzycznych (a w Polsce znanym z metody solmizacji), do jest zawsze toniką aktualnej tonacji. W G-dur do to G; w F-dur do to F. Sylaby opisują funkcję dźwięku w tonacji, a nie jego wysokość. W do ruchomym siódma sylaba to zwykle ti zamiast si.

Oba systemy używają tych samych sylab, więc zawsze sprawdzaj, o który chodzi nauczycielowi lub podręcznikowi.

H i B w Polsce, Niemczech i nie tylko

Polska, Niemcy, Austria, Szwajcaria, Czechy, Słowacja, Węgry, Skandynawia i kilka innych krajów Europy Środkowej i Północnej używają nazw literowych z jedną odmiennością:

• H oznacza dźwięk, który anglojęzyczni nazywają B (H naturalne).
• B oznacza B z bemolem (angielskie Bb).

Dźwięki naturalne w polskim systemie to więc C D E F G A H. Jeśli w polskim zapisie akordów widzisz "B", zagraj angielskie Bb. Jeśli widzisz "H", zagraj angielskie B naturalne. Podobna konwencja funkcjonuje też w nauczaniu muzyki w Rosji obok solmizacji.

Pozostałe krzyżyki i bemole nazywa się przyrostkami zamiast symboli:

• -is oznacza krzyżyk: Cis = C#, Dis = D#, Fis = F#, Gis = G#, Ais = A#, His = B#.
• -es lub -s oznacza bemol: Des = Db, Es = Eb, Ges = Gb, As = Ab, Ces = Cb, Fes = Fb.
• Tonacje durowe i molowe zapisuje się jako "dur" i "moll": a-moll = A minor, Es-dur = Eb major, h-moll = B minor (angielskie).

W Polsce małe litery oznaczają tonacje molowe i dźwięki niższych oktaw: c, cis, d, es, e, f, fis, g, gis, a, b, h.

Tabela porównawcza systemów nazewnictwa

Słowa oznaczające "krzyżyk" i "bemol": włoskie diesis i bemolle, hiszpańskie sostenido i bemol, francuskie dièse i bémol, rosyjskie diez (диез) i bemol (бемоль). Dur i moll to po włosku maggiore/minore, po hiszpańsku mayor/menor, po francusku majeur/mineur i po rosyjsku mazhor/minor (мажор/минор).

Oktawy i naukowa notacja wysokości dźwięków

Nazwa literowa mówi, który to dźwięk, ale nie w której oktawie. Naukowa notacja wysokości rozwiązuje to, dodając liczbę:

• C4 to środkowe C, czyli C blisko środka klawiatury fortepianu.
• Liczba rośnie o jeden na każdym C. Dźwięki tuż nad środkowym C to D4, E4, F4, G4, A4, H4, a potem C5.
• Dźwięk tuż pod C4 to H3, a nie H4. To najczęstszy błąd.
• A4 to standardowy dźwięk strojenia, 440 Hz.

Kilka przydatnych punktów odniesienia:

Muzykę gitarową i basową zapisuje się oktawę wyżej, niż brzmi, więc niskie E2 gitary zapisuje się na pięciolinii jako E3. Dzięki temu dźwięki mieszczą się w pięciolinii, zamiast wymagać wielu linii dodanych.

Notacja Helmholtza

Starsze niemieckie i klasyczne źródła używają notacji Helmholtza, która oznacza oktawy wielkimi i małymi literami oraz apostrofami: C (= C2), c (= C3), c' (= C4, środkowe C), c'' (= C5). Jeśli w instrukcji strojenia zobaczysz "a'", oznacza to A4.

Ćwiczenia

1. Zapisz gamę chromatyczną od C do C dwa razy: raz z krzyżykami, raz z bemolami.
2. Podaj równoważnik enharmoniczny dla: Fis, B, Eis, Ces, Gis, Des.
3. Zapisz polskimi nazwami dźwięki angielskie: B, Bb, F#, Eb, Ab. Potem zamień na solmizację stałą.
4. Znajdź środkowe C (C4) na pianinie lub keyboardzie, a potem zagraj A4, H3 i C5 i nazwij je razem z numerami oktaw.
5. Na gitarze zagraj puste struny i nazwij je w notacji naukowej: E2, A2, D3, G3, H3, E4.

Następne kroki:

• Dowiedz się, gdzie dźwięki leżą na pięciolinii, w lekcji Pięciolinia i klucze, a potem ćwicz je w trenerze nut i w ćwiczeniu Czytanie w kluczu wiolinowym 1.
• Gitarzyści: przejdź do lekcji Dźwięki na gryfie gitary i trenera gryfu.
• Wydrukuj tabelę dźwięków klawiatury lub dźwięki na gryfie gitary.
• Zobacz, jak dźwięki się łączą, w lekcjach Interwały i Gama durowa.